मराठी व्याकरणाचे 'हृदय' : समासाची जादू आणि समजून घेण्याच्या सोप्या ट्रिक्स!
प्रस्तावना (शब्दांच्या
संक्षेपाची ओढ)
आपण जेव्हा बोलतो किंवा लिहितो, तेव्हा कमीत कमी शब्दांत जास्तीत जास्त आशय व्यक्त करण्याचा
आपला नैसर्गिक कल असतो. यालाच व्याकरणात 'शब्दांच्या संक्षेपाची ओढ' म्हणतात. उदाहरणार्थ, आपण 'राजाचा पुत्र' म्हणण्याऐवजी 'राजपुत्र' म्हणणे अधिक
पसंत करतो. भाषेतील अशा संक्षेपालाच 'समास' म्हणतात.
समासामुळे भाषा संक्षिप्त, सुंदर आणि
अधिक प्रभावी बनते. म्हणूनच समासाला मराठी भाषेचे 'हृदय' मानले जाते.
या ब्लॉगमध्ये आपण समासाची ही जादू आणि तो ओळखण्याच्या सोप्या ट्रिक्स एका व्याकरण
तज्ज्ञाच्या नजरेतून समजून घेणार आहोत.
समास म्हणजे काय? - 'सम्यक आस' चा अर्थ
'समास' हा शब्द संस्कृतमधील 'सम्यक + आस' या दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे. 'सम्यक' म्हणजे योग्य
रीतीने आणि 'आस' म्हणजे एकत्र बसणे किंवा जोडणे. जेव्हा दोन किंवा अधिक
शब्दांमधील परस्पर संबंध दाखवणारे प्रत्यय किंवा शब्द गाळून त्यांचा एक जोडशब्द
तयार होतो, तेव्हा त्या प्रक्रियेला 'समास' म्हणतात. अशा
प्रकारे तयार झालेल्या जोडशब्दाला 'सामासिक शब्द' असे म्हणतात.
"दोन किंवा अधिक शब्द
मिळून तयार होणारा संक्षिप्त शब्द म्हणजे समास होय."
सामासिक शब्दाची फोड करून
सांगण्याच्या पद्धतीला 'विग्रह' असे म्हणतात. यात दोन पदे असतात: 'पहिले पद' आणि 'दुसरे पद'.
पदांच्या महत्त्वावरून समासाचे
मुख्य प्रकार
समासामध्ये कोणत्या पदाला
(शब्दाला) जास्त महत्त्व आहे, यावरून
त्याचे मुख्य ४ प्रकार पडतात:
- अव्ययीभाव समास: पहिले पद प्रधान (मुख्य) असते.
- तत्पुरुष समास: दुसरे पद प्रधान असते.
- द्वंद्व समास: दोन्ही पदे महत्त्वाची (प्रधान) असतात.
- बहुव्रीही समास: दोन्ही पदे गौण असून तिसऱ्याच अर्थाचा बोध होतो.
- अलंकार म्हणजे काय ?
पहिले पद जेव्हा मुख्य असते -
अव्ययीभाव समास
ज्या समासात पहिले पद मुख्य
असते आणि तो संपूर्ण सामासिक शब्द 'क्रियाविशेषण' म्हणून वापरला जातो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात. यात अनेकदा संस्कृत किंवा
फारसी उपसर्गांचा वापर केला जातो.
- ट्रिक: पहिले पद महत्त्वाचे + क्रियाविशेषणाचे कार्य.
- उदाहरणे:
1.
यथाशक्ती: (शक्तीप्रमाणे) - येथे 'यथा' हे पहिले पद
मुख्य आहे.
2.
दररोज: (प्रत्येक दिवशी) - येथे 'दर' हा उपसर्ग
महत्त्वाचा आहे.
3.
आमरण: (मरणापर्यंत).
शब्दांमधील लपलेली विभक्ती -
तत्पुरुष समास
तत्पुरुष समासात दुसरे पद
महत्त्वाचे असते. हा समासाचा सर्वात मोठा प्रकार असून यात दोन शब्दांमधील संबंध
दाखवणारे विभक्ती प्रत्यय (चा, ची, चे, ने, ला) लपलेले असतात. तत्पुरुष समासाचे व्याप्ती मोठी असून यात
'विभक्ती तत्पुरुष', 'कर्मधारय' आणि 'द्विगु' यांसारख्या
उपप्रकारांचा समावेश होतो.
- उदाहरण: राजपुत्र - राजाचा पुत्र (येथे 'चा' हा विभक्ती प्रत्यय विग्रहात स्पष्ट होतो).
- उदाहरण: देवालय - देवाचे आलय/मंदिर (येथे 'चे' हा प्रत्यय लपलेला आहे).
विशेषण आणि विशेष्याची जोडी -
कर्मधारय समास
हा तत्पुरुष समासाचाच एक
उपप्रकार आहे. ज्या समासात दोन्ही पदांचा संबंध 'विशेषण आणि विशेष्य' असा असतो, त्याला
कर्मधारय समास म्हणतात. यात पहिले पद दुसऱ्या पदाचे वर्णन करत असते.
- ट्रिक: विशेषण (वर्णन करणारा शब्द) + विशेष्य (ज्याचे वर्णन
करायचे आहे तो शब्द).
- उदाहरणे:
1.
गोड आवाज: आवाज कसा आहे? तर गोड (गोड हे विशेषण आहे).
2.
सुंदर बाग: (सुंदर अशी बाग).
3.
काळे केस: (काळे असे केस).
संख्यांची जादू - द्विगु समास
द्विगु समास ओळखणे अत्यंत सोपे
आहे. ज्या समासाचे पहिले पद 'संख्याविशेषण' असते आणि त्यातून एका समूहाचा बोध होतो, त्याला द्विगु समास म्हणतात. हा देखील तत्पुरुष समासाचाच एक
उपप्रकार मानला जातो.
- उदाहरणे:
1.
नवरात्र: नऊ रात्रींचा समूह.
2.
त्रिभुवन: तीन भुवनांचा समूह.
3.
सप्ताह: सात दिवसांचा समूह.
जेव्हा दोन्ही पदे महत्त्वाची
असतात - द्वंद्व समास
आता आपण अशा समासाकडे वळूया
जिथे संख्या नाही, तर दोन्ही
शब्दांचे वजन सारखे असते. द्वंद्व समासात सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे समान
दर्जाची आणि महत्त्वाची असतात.
- इतरेतर द्वंद्व: विग्रह करताना 'आणि', 'व' वापरतात. उदा. आई-वडील (आई आणि वडील), राम-लक्ष्मण (राम आणि लक्ष्मण).
- वैकल्पिक द्वंद्व: विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' वापरतात. उदा. पाप-पुण्य (पाप किंवा पुण्य), सत्य-असत्य (सत्य किंवा असत्य).
- समाहार द्वंद्व: ज्यात मूळ पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर
वस्तूंचाही समावेश होतो. उदा. भाजीपाला (भाजी, पाला, मिरची, कोथिंबीर इत्यादी), चहापाणी (चहा, पाणी व इतर फराळाचे पदार्थ).
१+१ = ३? जेव्हा अर्थ तिसराच निघतो - बहुव्रीही समास
बहुव्रीही समास हा वाचकांसाठी
सर्वात रंजक प्रकार आहे. यात सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून, त्यावरून तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो. जणू
काही '१ अधिक १' मिळून '३' हा तिसराच
अर्थ समोर येतो!
- उदाहरणे:
1.
चतुरानन: (चार आहेत आनन म्हणजे मुख ज्याला असा तो - म्हणजेच ब्रह्मा).
2.
कमलनयन: (कमळासारखे डोळे आहेत ज्याचे असा तो - विष्णू).
3.
शुभ्रकेशी: (पांढरे केस आहेत ज्याचे अशी व्यक्ती).
निष्कर्ष आणि चिंतनासाठी
प्रश्न
समासामुळे आपली भाषा केवळ
संक्षिप्तच होत नाही, तर ती अधिक
डौलदार आणि प्रभावी बनते. 'राजपुत्र' असो वा 'आई-वडील', हे शब्द भाषेला एक वेगळीच धार देतात. समासाचे हे साधे नियम
आणि ट्रिक्स लक्षात ठेवल्यास मराठी व्याकरण शिकणे अधिक सुलभ आणि आनंददायी होते.
चिंतनासाठी प्रश्न: तुमच्या रोजच्या बोलण्यात तुम्ही कळत-नकळत किती सामासिक
शब्द वापरता, याचा कधी विचार केला आहे
का?
आज दिवसभरात तुम्ही वापरलेल्या किमान पाच सामासिक शब्दांची
(उदा. चहापाणी, दररोज, आज-उद्या) यादी करून पहा आणि त्यांचा विग्रह करण्याचा
प्रयत्न करा!
मराठी व्याकरण शब्द संग्रह येथे पहा
.jpg)