साने गुरुजी स्मृती दिन प्रश्नमंजुषा

 

साने गुरुजी स्मृती दिन प्रश्नमंजुषा 

समास म्हणजे काय?

मराठी व्याकरणाचे 'हृदय' : समासाची जादू आणि समजून घेण्याच्या सोप्या ट्रिक्स!

प्रस्तावना (शब्दांच्या संक्षेपाची ओढ)

आपण जेव्हा बोलतो किंवा लिहितो, तेव्हा कमीत कमी शब्दांत जास्तीत जास्त आशय व्यक्त करण्याचा आपला नैसर्गिक कल असतो. यालाच व्याकरणात 'शब्दांच्या संक्षेपाची ओढ' म्हणतात. उदाहरणार्थ, आपण 'राजाचा पुत्र' म्हणण्याऐवजी 'राजपुत्र' म्हणणे अधिक पसंत करतो. भाषेतील अशा संक्षेपालाच 'समास' म्हणतात. समासामुळे भाषा संक्षिप्त, सुंदर आणि अधिक प्रभावी बनते. म्हणूनच समासाला मराठी भाषेचे 'हृदय' मानले जाते. या ब्लॉगमध्ये आपण समासाची ही जादू आणि तो ओळखण्याच्या सोप्या ट्रिक्स एका व्याकरण तज्ज्ञाच्या नजरेतून समजून घेणार आहोत.

समास म्हणजे काय? - 'सम्यक आस' चा अर्थ

'समास' हा शब्द संस्कृतमधील 'सम्यक + आस' या दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे. 'सम्यक' म्हणजे योग्य रीतीने आणि 'आस' म्हणजे एकत्र बसणे किंवा जोडणे. जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्दांमधील परस्पर संबंध दाखवणारे प्रत्यय किंवा शब्द गाळून त्यांचा एक जोडशब्द तयार होतो, तेव्हा त्या प्रक्रियेला 'समास' म्हणतात. अशा प्रकारे तयार झालेल्या जोडशब्दाला 'सामासिक शब्द' असे म्हणतात.

"दोन किंवा अधिक शब्द मिळून तयार होणारा संक्षिप्त शब्द म्हणजे समास होय."

सामासिक शब्दाची फोड करून सांगण्याच्या पद्धतीला 'विग्रह' असे म्हणतात. यात दोन पदे असतात: 'पहिले पद' आणि 'दुसरे पद'.

पदांच्या महत्त्वावरून समासाचे मुख्य प्रकार

समासामध्ये कोणत्या पदाला (शब्दाला) जास्त महत्त्व आहे, यावरून त्याचे मुख्य ४ प्रकार पडतात:

• अव्ययीभाव समास: पहिले पद प्रधान (मुख्य) असते.
• तत्पुरुष समास: दुसरे पद प्रधान असते.
• द्वंद्व समास: दोन्ही पदे महत्त्वाची (प्रधान) असतात.
• बहुव्रीही समास: दोन्ही पदे गौण असून तिसऱ्याच अर्थाचा बोध होतो.
• अलंकार म्हणजे काय ?

पहिले पद जेव्हा मुख्य असते - अव्ययीभाव समास

ज्या समासात पहिले पद मुख्य असते आणि तो संपूर्ण सामासिक शब्द 'क्रियाविशेषण' म्हणून वापरला जातो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात. यात अनेकदा संस्कृत किंवा फारसी उपसर्गांचा वापर केला जातो.

• ट्रिक: पहिले पद महत्त्वाचे + क्रियाविशेषणाचे कार्य.
• उदाहरणे:

1.    यथाशक्ती: (शक्तीप्रमाणे) - येथे 'यथा' हे पहिले पद मुख्य आहे.

2.    दररोज: (प्रत्येक दिवशी) - येथे 'दर' हा उपसर्ग महत्त्वाचा आहे.

3.    आमरण: (मरणापर्यंत).

शब्दांमधील लपलेली विभक्ती - तत्पुरुष समास

तत्पुरुष समासात दुसरे पद महत्त्वाचे असते. हा समासाचा सर्वात मोठा प्रकार असून यात दोन शब्दांमधील संबंध दाखवणारे विभक्ती प्रत्यय (चा, ची, चे, ने, ला) लपलेले असतात. तत्पुरुष समासाचे व्याप्ती मोठी असून यात 'विभक्ती तत्पुरुष', 'कर्मधारय' आणि 'द्विगु' यांसारख्या उपप्रकारांचा समावेश होतो.

• उदाहरण: राजपुत्र - राजाचा पुत्र (येथे 'चा' हा विभक्ती प्रत्यय विग्रहात स्पष्ट होतो).
• उदाहरण: देवालय - देवाचे आलय/मंदिर (येथे 'चे' हा प्रत्यय लपलेला आहे).

विशेषण आणि विशेष्याची जोडी - कर्मधारय समास

हा तत्पुरुष समासाचाच एक उपप्रकार आहे. ज्या समासात दोन्ही पदांचा संबंध 'विशेषण आणि विशेष्य' असा असतो, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात. यात पहिले पद दुसऱ्या पदाचे वर्णन करत असते.

• ट्रिक: विशेषण (वर्णन करणारा शब्द) + विशेष्य (ज्याचे वर्णन करायचे आहे तो शब्द).
• उदाहरणे:

1.    गोड आवाज: आवाज कसा आहे? तर गोड (गोड हे विशेषण आहे).

2.    सुंदर बाग: (सुंदर अशी बाग).

3.    काळे केस: (काळे असे केस).

संख्यांची जादू - द्विगु समास

द्विगु समास ओळखणे अत्यंत सोपे आहे. ज्या समासाचे पहिले पद 'संख्याविशेषण' असते आणि त्यातून एका समूहाचा बोध होतो, त्याला द्विगु समास म्हणतात. हा देखील तत्पुरुष समासाचाच एक उपप्रकार मानला जातो.

• उदाहरणे:

1.    नवरात्र: नऊ रात्रींचा समूह.

2.    त्रिभुवन: तीन भुवनांचा समूह.

3.    सप्ताह: सात दिवसांचा समूह.

जेव्हा दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात - द्वंद्व समास

आता आपण अशा समासाकडे वळूया जिथे संख्या नाही, तर दोन्ही शब्दांचे वजन सारखे असते. द्वंद्व समासात सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे समान दर्जाची आणि महत्त्वाची असतात.

• इतरेतर द्वंद्व: विग्रह करताना 'आणि', 'व' वापरतात. उदा. आई-वडील (आई आणि वडील), राम-लक्ष्मण (राम आणि लक्ष्मण).
• वैकल्पिक द्वंद्व: विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' वापरतात. उदा. पाप-पुण्य (पाप किंवा पुण्य), सत्य-असत्य (सत्य किंवा असत्य).
• समाहार द्वंद्व: ज्यात मूळ पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचाही समावेश होतो. उदा. भाजीपाला (भाजी, पाला, मिरची, कोथिंबीर इत्यादी), चहापाणी (चहा, पाणी व इतर फराळाचे पदार्थ).

१+१ = ३? जेव्हा अर्थ तिसराच निघतो - बहुव्रीही समास

बहुव्रीही समास हा वाचकांसाठी सर्वात रंजक प्रकार आहे. यात सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून, त्यावरून तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो. जणू काही '१ अधिक १' मिळून '३' हा तिसराच अर्थ समोर येतो!

• उदाहरणे:

1.    चतुरानन: (चार आहेत आनन म्हणजे मुख ज्याला असा तो - म्हणजेच ब्रह्मा).

2.    कमलनयन: (कमळासारखे डोळे आहेत ज्याचे असा तो - विष्णू).

3.    शुभ्रकेशी: (पांढरे केस आहेत ज्याचे अशी व्यक्ती).

निष्कर्ष आणि चिंतनासाठी प्रश्न

समासामुळे आपली भाषा केवळ संक्षिप्तच होत नाही, तर ती अधिक डौलदार आणि प्रभावी बनते. 'राजपुत्र' असो वा 'आई-वडील', हे शब्द भाषेला एक वेगळीच धार देतात. समासाचे हे साधे नियम आणि ट्रिक्स लक्षात ठेवल्यास मराठी व्याकरण शिकणे अधिक सुलभ आणि आनंददायी होते.

चिंतनासाठी प्रश्न: तुमच्या रोजच्या बोलण्यात तुम्ही कळत-नकळत किती सामासिक शब्द वापरता, याचा कधी विचार केला आहे का? आज दिवसभरात तुम्ही वापरलेल्या किमान पाच सामासिक शब्दांची (उदा. चहापाणी, दररोज, आज-उद्या) यादी करून पहा आणि त्यांचा विग्रह करण्याचा प्रयत्न करा!

 मराठी व्याकरण  शब्द संग्रह  येथे पहा 

 

TET Exam मराठी व्याकरण समास Quiz

 TET Exam मराठी व्याकरण समास  Quiz 

test सोडवण्यासाठी click 👇👇👇👇👇👇👇

दहावी भूगोल क्षेत्रभेट प्रकरण प्रश्नमंजुषा

 दहावी भूगोल क्षेत्रभेट प्रकरण प्रश्नमंजुषा सोडवा स्मरण वाढवा 

.लगेच उत्तर मिळेल आणि गुण  

मराठी व्याकरण पहा येथे click here 

मराठी व्याकरण आणि शब्दसंग्रह

 

स्पर्धा परीक्षांसाठी मराठी व्याकरण आणि शब्दसंग्रह: संपूर्ण तयारी मार्गदर्शक

स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC, TET, सरळसेवा इ.) रणांगणात 'मराठी' हा विषय केवळ एक अनिवार्य घटक नसून तो तुमचा 'स्कोअर' वाढवणारा सर्वात खात्रीशीर मार्ग आहे. अनेक उमेदवार तांत्रिक विषयांत अडकतात, पण अंतिम निवडीमध्ये भाषेवरील पकडच निर्णायक ठरते. एक रणनीतीकार म्हणून मी सांगेन की, व्याकरण आणि शब्दसंग्रहाचे नियम एकदा "लॉजिक"सह समजले की, या विषयात पैकीच्या पैकी गुण मिळवणे सहज शक्य आहे. या मार्गदर्शकामध्ये आपण परीक्षेत सर्वाधिक विचारले जाणारे घटक आणि ते ओळखण्याच्या 'स्मार्ट ट्रिक्स' पाहणार आहोत.

 

१. मराठी वर्णमाला आणि मूलभूत घटक (Basics of Marathi Phonology)

मराठी व्याकरणाचा पाया म्हणजे 'वर्णमाला'. परीक्षेच्या दृष्टीने वर्णांची संख्या आणि त्यांचे वर्गीकरण अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
TET Exam  माहिती साठी हिते Click करा  

• वर्ण: तोंडावाटे निघणाऱ्या मूलध्वनींना 'वर्ण' म्हणतात.
• अक्षर: ध्वनी जेव्हा लिहून ठेवण्यासाठी विशिष्ट चिन्हांचा वापर केला जातो, त्या नष्ट न होणाऱ्या खुणांना 'अक्षरे' म्हणतात.
• एकूण वर्ण: आधुनिक मराठी वर्णमालेत एकूण ६० वर्ण आहेत.

वर्णांचे वर्गीकरण:

1.      स्वर (१४): अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ॲ, ऐ, ओ, ऑ, औ. (उच्चार स्वतंत्र होतो).

2.      स्वरादी (२): अं (अनुस्वार) आणि अः (विसर्ग). (उच्चाराआधी स्वर येतो).

3.      व्यंजने (४२): क ते ळ पर्यंतची व्यंजने. यामध्ये प्रामुख्याने स्पर्श व्यंजने (२५), अर्धस्वर (४), उष्मे (३), महाप्राण (१) आणि स्वतंत्र वर्ण (१ - ळ) यांचा समावेश होतो.

4.      विशेष संयुक्त व्यंजने (२): क्ष आणि ज्ञ. (यांना मिळून एकूण वर्ण ६० होतात).

तज्ज्ञ टीप:

• अनुस्वार: उच्चार स्पष्ट व खणखणीत असल्यास (उदा. गंगा).
• अनुनासिक: उच्चार नाकातून ओझरता किंवा अस्पष्ट झाल्यास (उदा. त्यांना, मुलांनी). हा फरक परीक्षेतील 'ट्रॅप' असू शकतो.

 

२. काळ व काळाचे प्रकार (Tenses)

क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया कोणत्या वेळी घडते, हे ओळखणे म्हणजे 'काळ'. 'रीती' काळ ओळखताना उमेदवार अनेकदा चुकतात; तेथे क्रियेचे सातत्य लक्षात घेणे गरजेचे आहे.

 समानार्थी शब्दाचा अभ्यास करण्यासाठी Click करा

काळ तुलनात्मक तक्ता

काळ	साधा	अपूर्ण (चालू)	पूर्ण	रीती (सातत्य/सवय)
वर्तमानकाळ	प्रिया चहा पिते.	प्रिया चहा पित आहे.	प्रियाने चहा पिला आहे.	प्रिया चहा पित असते.
भूतकाळ	प्रियाने चहा पिला.	प्रिया चहा पित होती.	प्रियाने चहा पिला होता.	प्रिया चहा पित असे.
भविष्यकाळ	प्रिया चहा पिईल.	प्रिया चहा पित असेल.	प्रियाने चहा पिला असेल.	प्रिया चहा पित जाईल.

ओळखण्याची गुरुकिल्ली: 'रीती' काळ म्हणजे क्रियेची रीत किंवा सवय दर्शवणे. यासाठी 'अस्ते' (वर्तमान), 'असे' (भूतकाळ) आणि 'जाईल' (भविष्यकाळ) या सहाय्यक क्रियापदांकडे लक्ष द्या.

 

३. वाक्यांचे प्रकार आणि 'स्मार्ट' हिंट्स

वाक्याचा अर्थ आणि त्याची रचना यावरून प्रकार ठरतात. परीक्षेमध्ये वाक्य ओळखण्यासाठी खालील शब्दांच्या हिंट्स वापरा:

सराव चाचणी देण्यास    Click  करा

अ) अर्थावरून पडणारे प्रकार:

• विधानार्थी: साधी माहिती (उदा. भारत माझा देश आहे).
• आज्ञार्थी: आज्ञा, विनंती किंवा प्रार्थना (उदा. देवा, मला बुद्धी दे).
• विध्यर्थी: क्रियापदाच्या शेवटी 'वा, वी, वे, व्या' प्रत्यय असल्यास (कर्तव्य/शक्यता).

ब) रचनेवरून पडणारे प्रकार (ओळखण्याची ट्रिक्स):

वाक्याचा प्रकार	शब्दाची हिंट (Connectives)	उदाहरणे
केवळ वाक्य	एकच क्रियापद	मुले मैदानावर खेळतात.
संयुक्त वाक्य	आणि, व, पण, परंतु, शिवाय, अथवा, किंवा	सायंकाळ झाली आणि पक्षी घरट्यात परतले.
मिश्र वाक्य	जर-तर, जेव्हा-तेव्हा, जो-तो, कारण, म्हणून (उद्देशासाठी)	जेव्हा सूर्य उगवतो, तेव्हा प्रकाश पडतो.

 

४. विरामचिन्हे: नियम आणि अचूक उदाहरणे

योग्य विरामचिन्हाचा वापर वाक्याचा अर्थ बदलू शकतो. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे नियम आणि 'GoPract' स्त्रोतानुसार उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:
पूर्ण पोस्ट साठी Click  करा

1.      पूर्णविराम (.): वाक्य पूर्ण झाले हे दाखवण्यासाठी. (उदा. आज दसरा आहे.)

2.      स्वल्पविराम (,): एकाच जातीचे अनेक शब्द आल्यास. (उदा. आम्ही संग्रहालयातील प्राणी, पक्षी, चित्रे, नाणी, ताम्रपट, लिपिप्रकार पहिले.)

3.      अर्धविराम (;): दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययांनी जोडताना. (उदा. ढग खूप गर्जत होते; पण पाऊस पडत नव्हता.)

4.      अपूर्णविराम (:): वाक्याच्या शेवटी तपशील देताना. (उदा. संगम महाराजांच्या मते पुढील दिवस शुभ आहेत : ९, १२, १८, २२.)

5.      प्रश्नचिन्ह (?): प्रश्नार्थक वाक्याच्या शेवटी. (उदा. सुरेशचे लग्न कधी होणार?)

6.      उद्गारवाचक चिन्ह (!): उत्कट भावना व्यक्त करताना. (उदा. शाब्बास, असाच अभ्यास कर!)

7.      अवतरण चिन्ह (“ ” / ‘ ’): दुसऱ्याचे तोंडचे शब्द जसेच्या तसे घेताना. (उदा. “आपली आपण करी स्तुती तो एक मूर्ख” असे समर्थ रामदासस्वामी म्हणतात.)

8.      संयोगचिन्ह (-): दोन शब्द जोडताना. (उदा. काम - क्रोध त्यागावा !)

9.      अपसरण चिन्ह (—): स्पष्टीकरण देण्यासाठी ओळीच्या मागे-पुढे. (उदा. दशरथाचे पुत्र चार – राम, लक्ष्मण, भरत व शत्रूघ्न.)

 

५. शब्दसंग्रह: परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे समानार्थी शब्द

शब्दसंग्रहावर पकड मिळवण्यासाठी शब्दांचे गट करून अभ्यास करणे फायदेशीर ठरते.

मुख्य शब्द	समानार्थी शब्द (Synonyms)
आई	माता, जननी, माउली, जन्मदात्री
आकाश	नभ, आभाळ, गगन, अंबर, व्योम
पाणी	जल, नीर, तोय, उदक, वारी, अंबु
पृथ्वी	धरणी, वसुंधरा, क्षमा, भूमी, महि, मेदिनी
अग्नी	आग, अनल, वन्ही, पावक, हुताशन
सूर्य	रवी, भास्कर, दिनकर, भानू, आदित्य
वारा	वात, पवन, समीर, अनिल, मारुत
डोळा	नेत्र, नयन, लोचन, चक्षू, अंबक
समुद्र	सागर, सिंधू, रत्नाकर, अर्णव, जलधी
घोडा	अश्व, वारू, तुरंग, वाजी, हय

 

६. प्रयोग आणि समास: धावती ओळख

• प्रयोग: क्रियापदाचा कर्ता किंवा कर्माशी असलेला संबंध.
• स्मार्ट ट्रिक: प्रयोग ओळखताना 'प्रत्यय' (Suffix) तपासा. कर्त्याला प्रत्यय नसेल तर तो कर्तरी; कर्त्याला प्रत्यय व कर्माला नसेल तर कर्मणी; आणि दोघांनाही प्रत्यय असल्यास भावे प्रयोग असतो.
• समास: शब्दांची काटकसर करून जोडशब्द तयार करणे.
• तत्पुरुष समास: दुसरे पद प्रधान असते. (उदा. पोळपाट — पोळीसाठी पाट).
• अव्ययीभाव: पहिले पद महत्त्वाचे (उदा. यथाशक्ती).
• द्वंद्व: दोन्ही पदे महत्त्वाचे (उदा. रामलक्ष्मण).
• बहुव्रीही: तिसऱ्याच पदाचा बोध (उदा. लंबोदर).

 

७. स्पर्धा परीक्षा यशोगाथा: विशेष रणनीती (Expert Strategy)

परीक्षेत यशस्वी होण्यासाठी केवळ पाठांतर नको, तर सरावाची जोड हवी:

1.      PYQ विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांमधील व्याकरणाच्या 'पॅटर्न'चा अभ्यास करा.

2.      दैनिक सराव: दररोज किमान २५-३० सामान्य ज्ञान आणि मराठी व्याकरणाचे प्रश्न सोडवा.

3.      विशिष्ट विषयांवर लक्ष: शिक्षक पात्रता परीक्षेसाठी (TET) शैक्षणिक मानसशास्त्र आणि व्यक्तिमत्त्व सिद्धांतांवर (उदा. शेल्डन, हिप्पोक्रेटीस) विशेष भर द्या.

4.      साहित्य ज्ञान: प्रसिद्ध साहित्यकृतींचे प्रकार लक्षात ठेवा. उदा. ज्ञानपीठ प्राप्त 'ययाती' ही कादंबरी आहे, हे माहिती असणे आवश्यक आहे.

 

निष्कर्ष मराठी व्याकरणातील अचूकता ही सरावातून येते. संकल्पना स्पष्ट ठेवा आणि नियमित उजळणी करा, यश तुमचेच आहे!

तुम्हाला व्याकरणातील कोणता घटक सर्वात कठीण वाटतो? समासाचे प्रकार की प्रयोगाची ओळख? कमेंटमध्ये नक्की सांगा, आम्ही त्यावर विशेष सत्राचे नियोजन करू!